Slechts een roman geschreven, maar wat voor een!
Elspeth Barker werd geboren op 16 november 1940 in Drumtochty Castle, een gotisch kasteel in Schotland waar haar ouders een jongensinternaat runden. De sfeer van haar jeugd – doordrenkt van natuur, boeken en een zekere excentriciteit – vormde een inspiratiebron voor haar latere werk. Barker was actief als essayiste, recensent en redacteur. Ze schreef voor verschillende kranten en literaire tijdschriften, waaronder The Guardian en The Independent. Haar enige roman, O, Caledonia, verscheen in 1991, een jaar nadat een uitgever haar had verzocht een roman te schrijven op basis van een paar pagina’s met teksten van haar hand. Volgens die uitgever was het ingeleverde manuscript volmaakt en was redactie niet nodig.
Het korte leven van de onaangepaste Janet
Je zou O, Caledonia een cultroman kunnen noemen. Het heeft een trouwe aanhang, het wordt geregeld opnieuw uitgegeven en het heeft het stempel van een “vergeten” meesterwerk van de Schotse literatuur.
Het begint als een klassieke whodunnit: onderaan een stenen trap ligt het lichaam van Janet, gekleed in een zwarte avondjurk van haar moeder. Zij is pas zestien jaar oud. Alles wijst erop dat zij is vermoord. Dat begin is misleidend. Hoewel je aan het einde wel te weten komt wat er is gebeurd en wie daaraan schuldig is, gaat O, Caledonia over het korte, turbulente en toch vooral tragische leven van Janet.
Ze groeit op in het afgelegen, koude en gotische kasteel Auchnasaugh in de Schotse Hooglanden. Janet is intelligent, gevoelig, eigenzinnig en misplaatst binnen haar kille, afstandelijke familie die qua sfeer wel veel weg heeft van het kasteel. Ze houdt van taal, natuur, literatuur en dieren, maar haar excentrieke aard en dromerigheid zorgen ervoor dat ze nooit echt aansluiting vindt bij haar ouders en de rest van haar omgeving. Deze passage zegt alles:
“In het familiegraf was voor Janet amper ruimte. Haar ouders konden het niet opbrengen haar bij zich te dulden. Wie weet zou haar rusteloze geest de hunne tot in de eeuwigheid met rechtvaardigheid bestoken of, erger nog, met beschuldigen. Ze had hun leven vergald; laat haar nu ook niet hun dood vergallen… En zo werd Janets naam niet langer genoemd door degenen die haar het beste hadden gekend. Ze moest vergeten worden.”
Haar jeugd wordt getekend door eenzaamheid, vervreemding en een verlangen naar schoonheid en begrip. Ze wordt op kostschool gepest en voelt zich daar net zo geïsoleerd als thuis. Haar fascinatie voor de natuur (inclusief dode dieren) en voor poëzie contrasteert sterk met de nuchtere, vaak liefdeloze wereld om haar heen.
Toekomstdroom valt in duigen
O, Caledonia is meer dan een coming of age roman. Met het daartoe beperken doe je het geen recht. Het heeft trekjes van een gothic novel, zoals het naargeestige en afgelegen kasteel en de gekke vrouw in huis. Het is rijk aan thematiek: vervreemding en eenzaamheid, jeugd en verlies van onschuld, de wreedheid van familie en sociale conventies, dood, natuur en de schoonheid daarvan en uiteraard onaangepastheid.
Juist door dat onaangepaste weet Barker sympathie te wekken voor de hoofdpersoon. Onbegrepen door de rest van de wereld gaat zij haar eigen gang en dat zij een fervent lezer is, spreekt ook in haar voordeel. Net als het onaangepaste.
Maar wat wil je als je moeder dat alleen in biologische zin is. Als Francis, haar jongere broer, is geboren krijgt zij van haar moeder te horen dat zij nu een grote meid is, wat erop neerkomt dat ze de aandacht van haar moeder niet meer hoeft op te eisen wegens zinloos.
De toekomstdroom van Janet:
“ze zou haar dagen slijten op Auchnasaugh als een van boeken bezeten oude vrijster omringd door katten en papegaaien, tot de tijd aanbrak waarop ze mogelijk etherisch zou worden, zuiver geest, onbezoedeld door de kwellingen van het vlees, een door de wind meegevoerde schim.”
Die droom valt in duigen als zij pas zestien is.
Mocht je uit voorgaande afleiden dat O, Caledonia een donker en somber boek is dan is dat net zo misleidend als het begin. De taal sprankelt, de zinnen zijn prachtig, het is vilein, bij vlagen geestig en heel meeslepend.
Het is enerzijds jammer dat het bij een roman is gebleven. Aan de andere kant: als je dan toch maar een boek in je leven schrijft en het is van dit hoge niveau dan heb je evengoed een prestatie van formaat geleverd!
Literatuur
Orlando
2025
Hardcover
223
Lisette Graswinckel
Ontdek meer van JKleest
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.