Goede bedoelingen op wankele basis
In ons deel van de wereld is de heersende opvatting dat een economisch systeem gebaseerd op winstbejag de enige manier is om de wereld vooruit te helpen, aldus Markus Gabriel. De gevolgen ervan, zoals de klimaatcrisis, groeiende polarisatie en oorlogen noemt hij nogal eufemistisch nevenschade. In zijn boek Goed doen doet hij enkele suggesties om het piepende en krakende systeem weer vooruit te helpen. Enige gemakzucht en generalisaties zijn hem daarbij niet vreemd.
Pleidooi voor ethisch kapitalisme
Goed doen bestaat uit drie delen. Het begint met beschouwingen over ethiek, kapitalisme en samenleving waarin hij zijn visie ontvouwt op een betere toekomst gebaseerd op de huidige praktijk. Dat wordt gevolgd door een pleidooi voor ethisch kapitalisme en het wordt afgesloten met mogelijke toepassingen die de rol van ethiek kunnen vergroten.
Enkele van de uitgangspunten zijn nogal stellige aannames waarbij je vraagtekens kunt zetten. Een paar voorbeelden.
De firma Goed: gezonde werknemers, levert maatschappelijke bijdrage, niet schadelijk voor milieu tegenover de firma Kwaad: milieuschade, uitbuiting, giftige werksfeer. Gezien deze feiten vinden we het goede bedrijf allemaal beter dan het kwade.
Zou het echt zo simpel zijn? Ik heb de indruk dat het velen nauwelijks iets kan schelen wat de omstandigheden zijn in de productieketen, als ze maar goedkope troep en niet-duurzame rommel kunnen consumeren.
Ander voorbeeld: “We geven allen de voorkeur aan een wereld waarin de welvaart door moreel juist handelen wordt verkregen”. In wat voor idealistische bubbel leeft Gabriel? Nooit gehoord van misdaad en het bepaald niet moreel juist handelen van big tech en oliemaatschappijen om maar wat te noemen?
Interessante suggesties
Op die tamelijk wankele basis doet Gabriel enkele voorstellen, zoals een bestuurslaag die zich bezig zal houden met de ethische kant van het zakendoen. Je kunt er weinig op tegen hebben en als het zou lukken is er gerede kans op een positieve uitwerking, maar of bedrijven daar op vrijwillige basis iets mee gaan doen, is maar zeer de vraag. Kijk alleen maar naar de overwegend eenzijdige samenstelling van directies en raden van bestuur en hoe moeizaam het is om dat te veranderen.
Een ander voorstel is om kinderen stemrecht te geven. Een van de argumenten is een vraag van zijn dochter van vijf of zes: waarom verdient het management van een treinstation meer dan degenen die toiletten schoonmaken? Legitieme vraag en je kunt zeker je bedenkingen bij die situatie hebben, maar het is wel een gelegenheidsargument. Kinderen zijn de toekomst, zeker, zij kijken onbevangen naar de wereld, ook zeker, maar als je aan kinderen zou vragen wat beter is voor hun gezondheid, cola, Fristi of water dan weet ik het antwoord wel. Dat laat onverlet dat het een interessante discussie kan opleveren over wie al dan niet stemrecht heeft of mag hebben.
Goed doen heeft desondanks heel wat te bieden. Het geeft een positief beeld van kapitalisme en democratie en in meerdere opzichten is dat terecht. Neem de covid-pandemie. Door enorme inspanningen van wetenschappers en farmaceutische concerns zijn de gevolgen redelijk beperkt gebleven. Dat de enorme winsten in de zakken van aandeelhouders zijn beland moeten we blijkbaar op de koop toe nemen. Hij legt verbanden met het denken van andere filosofen zoals, Smith, Mill, Popper en in die passages is hij op zijn best.
De bedoelingen van Gabriel zijn goed, daarover geen misverstand. Helaas zijn de aannames vrij wankel en zijn suggesties voor een betere vorm van kapitalisme daardoor ook. Als je het even laat bezinken, voelt het als een Don Quichotte die zijn energie verspilt aan het vechten tegen windmolens. Maar er is hoop: Gabriel geeft aan dat hij harde filosofische theorie achter zijn voorstellen elders in meer detail zal uitwerken. Hopelijk leidt dat tot een beter doorwrocht resultaat.
Non-fictie
Ten Have
2026
Paperback
271
Huub Stegeman
Ontdek meer van JKleest
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.