9 De atomisten

Dit was een groep filosofen geleid door Leukippos en Demokritos. Volgens hen was de wereld een samenstel van stoffelijke lichamen, die zelf waren samengesteld uit groepen atomen (atomos = onscheidbaar). Deze atomen bewegen in een lege ruimte waar ze mechanistische wegen afleggen, volgens starre natuurwetten.

Zij probeerden de wereld te verklaren zonder gebruik te maken van het concept doel of finale oorzaak: een gebeurtenis vindt plaats ter wille van een toekomstig feit. Dit concept is geldig voor menselijke aangelegenheden; als wij vragen naar het waarom van iets kunnen wij twee dingen bedoelen, die beide hun beperking hebben:

  • Waartoe dient deze gebeurtenis. Het antwoord hierop is een teleologische uitspraak.
    Elk antwoord hierop leidt uiteindelijk tot een schepper, een maker, wiens bedoelingen in de ontwikkeling van de natuur worden gerealiseerd. Uiteindelijk wordt de vraag zelfs oneerbiedig, als dit resulteert in de vraag welk doel deze maker dient.
    Teleologie is daarom alleen toepasbaar binnen de werkelijkheid, en niet op de werkelijkheid als zodanig.
  • Welke voorafgaande omstandigheden waren de oorzaak. Het antwoord hierop is een mechanistische uitspraak. Natuurwetenschappelijke kennis is hierop gebaseerd.
    Ook hier kom je uiteindelijk tot de vraag wat de eerste oorzaak is geweest, wat de eerste beweging van de atomen heeft doen ontstaan.

De opvolgers van de atomisten hielden zich bezig met de teleologische vragen, dit duurde tot de renaissance. Natuurwetenschap bevond zich heel lang op een dood spoor maar is zich gaan richten op het beantwoorden van de hieruit volgende vragen.

Leukippos heeft getracht de theorieën van Parmenides, met name van de onveranderlijke sfeer, in overeenstemming te brengen met de onmiskenbare feiten van beweging en verandering. Binnen de onveranderlijke sfeer moet lege ruimte bestaan om beweging mogelijk te maken, en omdat beweging een ervaringsfeit is moet er dus een lege ruimte bestaan. Hieruit volgde de discussie of lege ruimte niets is, of dat het wel iets is, juist omdat het een voorwaarde is voor beweging.

Destijds was iedereen het erover eens dat er geen beweging kon zijn in een geheel gevulde ruimte; doch Russell stelt dat binnen een geheel gevulde ruimte een cyclische beweging mogelijk is, op voorwaarde dat deze beweging altijd heeft bestaan (en vermoedelijk daardoor ook niet kan ophouden). Doch: hoe kan deze beweging beginnen?

Na de atomisten ging de filosofie de kant op die nadruk legde op de mens in verhouding tot het universum, volgens Russell een neergang die tot de Renaissance heeft geduurd. Eerst doet:

  • Met de sofisten, het scepticisme zijn intrede, en concentreert de aandacht zich op hoe wij kennen, in plaats van streven naar het vergaren van nieuwe kennis. Vervolgens
  • Socrates met de nadruk op ethiek, dan
  • Plato met het verwerpen van de zintuiglijk waarneembare wereld ten gunste van een zelfgeschapen wereld van het zuivere denken, gevolgd door
  • Aristoteles met het geloof in de doelmatigheid als grondslag voor de wetenschap.
Share

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe jouw reactie gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit:
Spring naar toolbar