Interessante reconstructie van de geschiedenis van een ooit machtig handelsverbond
Nog steeds kun je geregeld de term Hanze of Hanzestad tegenkomen. Het is zo’n aanduiding die in het collectieve geheugen zit en daardoor denk je ongeveer wel te weten wat het is. Je komt er pas achter dat je er eigenlijk niets van weet als je er langer bij stilstaat. Dat kan anders. Een complete geschiedenis van een middeleeuws handelsverbond staat op de achterflap van De Hanze van Dick Harrison. De ondertitel is Opkomst en ondergang van een machtig handelsverbond. Dat alles bij elkaar is een behoorlijk nauwkeurige aanduiding voor wat je kunt verwachten van dit lijvige boek.
Opkomt, macht en ondergang
De Hanze begint met de lange, aarzelende aanloop naar een georganiseerde samenwerking en eindigt met het trage en langdurige stervensproces. Vanaf het midden van de twaalfde eeuw gingen kooplieden steeds meer samenwerken om hun handel te beschermen en deze uit te breiden. Een formele organisatie was er aanvankelijk niet. Het duurde tot 1356. In dat jaar was er dan de bijeenkomst die je als een oprichtingsvergadering kunt zien. Het werd een stedenverbond met een behoorlijke mate van structuur met Lübeck als belangrijkste centrum.
Maar wat was nou de wettelijke status van De Hanze? Harrison geeft zelf een perfecte omschrijving. “Het was een illegale organisatie ter bevordering van hebzucht, die niettemin door de autoriteiten werd getolereerd.”
De organisatie bestond op het hoogtepunt uit ongeveer tweehonderd steden en er is een periode geweest dat het de machtigste organisatie was van het midden en noorden van Europa, met een reikwijdte van Londen tot Novgorod.
Zo’n grote macht roept tegenkrachten op en krijgt onherroepelijk last van maatschappelijke veranderingen. Grote pestepidemieën met verwoestende gevolgen, de opkomst van natiestaten en de ontdekkingsreizen waardoor men moest inzien dat de wereld groter was dan gedacht, waren een paar externe factoren waarvan de organisatie veel last had.
Zeker niet minder schadelijk waren de onderlinge conflicten. Zoals vrijwel altijd ging dat om geld en macht. De Hanze had steeds meer geld nodig om zichzelf te beschermen en degenen met de best gevulde zakken wilden daar steeds minder aan bijdragen. Door de eeuwen heen groeide ook het onderlinge wantrouwen. De organisatie was gedoemd te sterven. Pas in 1937 kwam er een onofficieel einde aan het verbond toen er voor de laatst overgebleven steden, Hamburg, Bremen en Lübeck een einde kwam aan hun status als Hanzestad, hoewel ze zich nog wel zo mogen noemen.
Oog voor de context
Harrison richt zich voornamelijk op de organisatie zelf, maar hij heeft ook oog voor de wereld eromheen. Hij staat uitgebreid stil bij de verwoestende pestuitbraken die maatschappelijk ontwrichtend waren, wat ook van invloed was op de handel. Hij doet dat ook bij de vele oorlogen, de opkomst van Rome als religieuze machtsbasis en veranderende machtsverhoudingen. De paar eeuwen waarin De Hanze zijn grootste betekenis had waren turbulent. Het is fascinerend om te lezen hoe de organisatie, vooral gedreven door opportunisme, zich in leven probeerde te houden en zich uiteindelijk toch gewonnen moest geven.
Het accent ligt in het boek op de machtigste landen, Duitsland en Zweden. Dat komt niet alleen door de achtergrond van de auteur, hoogleraar geschiedenis in Lund, maar vooral doordat de belangrijkste plaatsen in die twee landen liggen. Nederlandse steden speelden geen rol van betekenis, in ieder geval niet bestendig. Heel gechargeerd kun je zeggen dat ze ervan profiteerden zolang het opportuun was, maar zodra zich betere mogelijkheden aandienden was het gedaan met de loyaliteit. Dit droeg bij aan het toenemende onderlinge wantrouwen.
De Hanze geeft een mooi overzicht van de geschiedenis van het handelsverbond. Het is prettig leesbaar en doordat Harrison het plaatst in een brede context is het in meerdere opzichten interessant. Na lezing daarvan ben je heel wat wijzer geworden.
Non-fictie
Omniboek
2025
Hardcover
560
Ger Meesters
Ontdek meer van JKleest
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.