Tegenstrijdige gevoelens
Zelden heb ik een boek gelezen dat zoveel tegenstrijdige gevoelens oproept. Reis naar het einde van de nacht van Louis-Ferdinand Céline roept enorme bewondering op wegens de stijl, het taalgebruik en de vertelkracht, tegelijk is de hoofdpersoon een ten diepste weerzinwekkend figuur, een zwartgallige, nihilistische misantroop. Het is die afkeer die het gaandeweg won van de bewondering.
Impulsen en mislukkingen
De hoofdpersoon is Ferdinand Bardamu, die door de vele overeenkomsten met het leven van Céline gerust als alter ego kan worden beschouwd. In een opwelling sluit hij aan bij het Franse leger aan het begin van de Eerste Wereldoorlog. Het is het begin van een reis die hem naar het einde van de nacht zal voeren. Hij komt in Vlaanderen terecht en hij begrijpt niet wat er aan de hand is. Voor de oorlog is hij in Duitsland geweest en hij had het daar niet slecht; de Duitsers leken hem niet zo kwaad. En dan nu een strijd met hen voeren op leven en dood? De waanzin van oorlog ten voeten uit.
Hij raakt gewond, komt terecht in een psychiatrische instelling en na een tijdje wordt hij uit dienst ontslagen. Dan volgt een reis naar Afrika, ook weer in een opwelling. Aldaar ziet hij vooral corrupte Franse kolonialen die de zwarte bevolking uitbuiten en mishandelen. Ook daar wordt hij ziek. Uiteindelijk komt hij terecht op een schip naar Amerika en daar ziet hij de misstanden in de fabrieken van Ford. De grootste teleurstelling is zijn ontmoeting met Lola, de verpleegster met wie hij een tijdje een relatie had toen hij in het hospitaal verbleef. Zij wijst hem af. Zij geeft hem geld mee als hij zich in godsnaam maar nooit meer vertoont.
Terug naar Frankrijk
Dan maar weer terug naar Frankrijk. Hij maakt zijn studie medicijnen af en start een huisartsenpraktijk. Gedoemd te mislukken, zoals alles wat hij aanpakt, mislukt. En zo gaat het nog een tijdje door.
Tijdens zijn omzwervingen heeft hij een reisgenoot die hem vergezelt op zijn Reis naar het einde van de nacht, Robinson. Geen vriendschap, maar ze komen elkaar altijd wel weer tegen. Tegen het einde wordt duidelijk wie als eerste de reis zal hebben volbracht.
Hij heeft ook verschillende relaties met vrouwen. Soms heeft het de schijn van liefde, hoewel Bardamu nou niet de persoon is die daartoe in staat is. Het gaat hem vooral om de seks, een manier om zijn aan zijn miserabele leven te ontsnappen:
“We zijn van nature zo onbenullig dat afleiding eigenlijk het enige middel voor ons is om niet te sterven”.
In meerdere opzichten ambivalent
In aanleg kent Reis naar het einde van de nacht sympathieke elementen: de waanzin van oorlog komt goed uit de verf, net als de kritiek op de misstanden van het kolonialisme en in fabrieken. Toch heb ik daar een dubbel gevoel bij. Je hoeft niet een schoon blazoen te hebben om dat te uiten. Maar uit de mond van iemand die zelf nauwelijks respect heeft voor morele grenzen, die voor vrijwel niemand iets van sympathie kan opbrengen, enkele uitzonderingen daargelaten, ronduit racistisch is, die vrouwen vooral ziet als een middel om te ontkomen aan de dagelijkse ellende; ik heb daar moeite mee.
Dit boek is een reis in de ziel van een, wat mij betreft, weerzinwekkend mens. Vrijwel altijd is hij zwartgallig, zelfs in zijn humor of pogingen daartoe. Vrijwel niemand deugt. Er hangt ook een permanente zweem van nihilisme over het boek:
“Ik was er altijd al bang voor geweest, dat ik van binnen praktisch niet één werkelijke reden had om te bestaan”.
Wat ook niet helpt is dat het mij in dit geval moeilijk valt om schrijver en boek van elkaar te scheiden. De hoofdpersoon is duidelijk een alter ego van de schrijver en dat is wat mij betreft een ronduit abject figuur. Aanhanger van rassenhygiene, antisemiet en overtuigd sympathisant van de nazi’s die na de oorlog ternauwernood de doodstraf ontloopt.
Wel heb ik bij vlagen enorm genoten van de stijl, het taalgebruik en vertelkracht. Eigenlijk was het vooral dat waardoor ik het heb uitgelezen, niet omdat ik benieuwd was naar hoe het Bardamu zou vergaan. Het werd een reis die ik uiteindelijk met de nodige moeite heb volbracht en die ik niet een tweede keer zal maken.
Literatuur
Van Oorschot
2013
Hardcover
560
E.Y. Kummer
Ontdek meer van JKleest
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
Hi Jan, mooie en interessante recensie! Ik hoor altijd al dubbele geluiden over dit boek. Ik heb het werkelijk al decennia lang in de kast staan om het te lezen en jouw oordeel helpt daarbij ook niet echt. Het gaat me wel een keertje lukken. Bedankt voor je recensie!
Beste boek en schrijver ooit. Celine abject, ja, maar het boek!!! Reis naar het einde van de nacht is fenomenaal. Hemingway was ook geen leukerd, maar geweldige schrijver. Harry Mulish, een kwal, maar beste Nederlandse schrijver en deugt volgens de VARA he.