Ons feilbare denken, deel 2 – Daniel Kahneman

Ons feilbare denken Boek omslag Ons feilbare denken
Daniel Kahneman
Non-fictie
Business Contact
2011
Paperback
527
Peter van Huizen, Jonas de Vries


Heuristieken en biases
Ons feilbare denken van Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman wordt door kenners als een meesterwerk beschouwd. Het bestaat uit vijf delen, het tweede deel gaat over Heuristieken en biases.

Dit deel brengt het onderzoek naar beoordelingsheuristieken up-to-date en buigt zich over een belangrijk raadsel: waarom is het zo moeilijk om statistisch te denken? We denken gemakkelijk associatief, we denken metaforisch, we denken causaal, maar statistiek vereist dat we over veel verschillende dingen tegelijk nadeken en dat is iets waartoe systeem 1 niet bij machte is.

Aldus Daniel Kahneman in de inleiding.

“Ons feilbare denken, deel 2 – Daniel Kahneman” verder lezen

H15 Linda: minder is méér

In dit hoofdstuk is een controversieel experiment aan de orde. Het gaat over ene  Linda:

Zij is 31, alleenstaand, openhartig en zeer slim. Ze is afgestudeerd in de filosofie. Als student maakte ze zich druk over discriminatie en sociale misstanden en nam ze deel aan demonstraties tegen kernenergie.

De respondenten kregen acht keuzes voorgelegd, mogelijke beroepen van Linda. Twee alternatieven leken erg op elkaar:

  • Linda is bankbediende
  • Linda is bankbediende en actief in de vrouwenbeweging

Op basis van de omschrijving koos de grote meerderheid voor alternatief 2.

Verrassend: de logica wil dat de kans groter is dat alternatief 1 goed is, en toch won de representativiteit het van de logica. Zelfs studenten statistiek kozen in meerderheid niet voor de logische keuze. Dit noemde Kahneman een conjunctiefout; het kritiekloos vervangen van waarschijnlijkheid door aannemelijkheid.
Ofwel: Systeem 1 wint het van Systeem 2.

Dit is voor voorspellers een valkuil: een extra detail aan een scenario toevoegen maakt het overtuigender, maar ook minder waarschijnlijk.

H12 Beschikbaarheid

Als je twee groepen willekeurige letters krijgt voorgeschoteld zie je meestal in één oogopslag welke van de twee de meeste mogelijkheden biedt om woorden van te vormen.
Je hoeft ook geen moeite te doen om een idee te krijgen van de relatieve frequentie waarmee landen in de afgelopen periode in het nieuws zijn gekomen.

Dat wordt beschikbaarheidsheuristiek genoemd. In feite is dat een voorbeeld van de vervanging van ene de vraag door de andere: je wilt de omvang van een categorie weten, dan wel de frequentie waarmee iets voorkomt, maar het zegt iets over het gemak waarmee voorbeelden uit het geheugen lijken te worden opgehaald. Deze substitutie leidt tot systematische fouten: heuristiek wordt bias. Een ander voorbeeld:

“Een ingrijpende gebeurtenis kan de beschikbaarheid van een categorie tijdelijk vergroten. Een neergestort vliegtuig zal veel media-aandacht krijgen en gevoelens over vliegen (tijdelijk) veranderen”.

Weerstand bieden aan deze bias is mogelijk maar kost veel energie.

Een ander voorbeeld: aan twee gehuwden wordt gevraagd hoe hoog hun bijdrage is aan het schoonhouden van het huis. De uitkomst, het totaal,  is vaak hoger dan 100%. Mensen zijn geneigd zich hun eigen bijdrage veel beter te herinneren en komen zo tot een te hoge relatieve score. Het kost relatief veel energie om de bijdrage van de ander op waarde te schatten.

De psychologie van beschikbaarheid.

Stel je voor dat je wordt gevraagd om zes voorbeelden van eigen assertief gedrag te geven en beoordeel hoe assertief je bent. Stel dat het twaalf voorbeelden moeten zijn, wat is dan de uitkomst?

Uitkomst: het noemen van twaalf voorbeelden is veel moeilijker. Vanwege die grotere moeite zijn mensen geneigd om zich minder assertief te vinden dan met zes voorbeelden, alleen maar omdat dat gemakkelijker gaat. Paradoxale uitkomst.

Deze paradox blijkt ook uit andere voorbeelden. Mensen krijgen minder vertrouwen in een bepaalde keuze als zij meer argumenten ten gunste van die keuze moeten noemen. Mensen zijn minder onder de indruk van een voorwerp als ze meer voordelen ervan hebben moeten noemen.

 

Ons feilbare denken, deel 1 – Daniel Kahneman

Ons feilbare denken Boek omslag Ons feilbare denken
Daniel Kahneman
Non-fictie
Business Contact
2011
Paperback
527
Peter van Huizen, Jonas de Vries

Twee systemen
Ons feilbare denken van Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman wordt door kenners als een meesterwerk beschouwd. Het bestaat uit vijf delen, het eerste deel gaat over Twee systemen.

“Ons feilbare denken, deel 1 – Daniel Kahneman” verder lezen

H9 Een eenvoudigere vraag graag

Een opvallend kenmerk van onze hersenen is dat we zelden helemaal geen antwoord hebben. Bij lastige vragen gaat Systeem 1 op zoek naar een eenvoudigere vraag en zal het proberen hierop een antwoord te vinden.

Vervangingsvragen
Kahneman beschrijft dit proces aan de hand van twee termen:
Doelvraag: het oordeel dat we proberen te vormen
Heuristische vraag: de eenvoudigere vraag die we in plaats van de eerste vraag proberen te beantwoorden.
Heuristiek: het gebruiken van een eenvoudige procedure om adequate, maar vaak imperfecte antwoorden op lastige vragen te vinden.

Voorbeelden:
Doelvragen:

1 Hoe gelukkig bent u op dit moment?
2 Deze vrouw stelt zich kandidaat voor de verkiezingen, Hoe ver kan ze komen?

Heuristische vragen:
1 Hoe voel ik mij nu?
2 Wekt deze vrouw de indruk van een winnaar?

Hij noemt dat het mentale hagelschot: het vinden van snelle antwoorden op lastige vragen zonder het luie Systeem 2 overmatig te belasten.

Heuristiek in drie dimensies
Een bekend plaatje is dat van een man in een gang, getekend op drie verschillende plekken. De man is overal even groot, doch door het vreemde perspectief van de gang die kleiner lijkt (smaller en met een lager plafond) lijkt de man die het verste weg is getekend groter dan de dichtstbijzijnde man. Onze hersenen maken er een driedimensionaal plaatje van en geeft daardoor een fout antwoord op de vraag die is gesteld over een tweedimensionaal plaatje.